دعاوی تصرف سریعترین ابزار بازپسگیری وضعیت پیشین ملکاند؛ اما همین سرعت، قواعد سختگیرانهای با خود میآورد. بر اساس مواد ۱۵۸ به بعد قانون آیین دادرسی مدنی، سه دعوای تصرف عدوانی، ممانعت از حق و اختلاف در حدود، هر یک شرایط و مرجع خاص خود را دارند.
تصرف عدوانی
اگر کسی تصرف ملک شما را عدوانی از دست داده باشد — یعنی بدون رضایت و با اعمال بیمجوز — دعوای تصرف عدوانی برای بازپسگیری وضعیت پیشین طرح میشود. محور این دعوا اثبات تصرف پیشین است، نه مالکیت؛ به همین دلیل رسیدهای آب و برق، سابقه اجاره و شهادت، نقش اصلی را دارند و مهلت طرح دعوا، سختگیرانه است.
ممانعت از حق
اگر هنوز تصرف را از دست ندادهاید اما استفاده از ملک — عبور، ساخت، وصل تأسیسات — با ممانعت روبهرو شده، دعوای ممانعت از حق مناسب است. این دعوا بر تعهد به جلوگیری از اقدام ممانعتکننده و جبران خسارت متمرکز است.
اختلاف در حدود
اگر اختلاف بر سر مرز و حدود ملک است — نه کل ملک — دعوای اختلاف در حدود مطرح میشود؛ با استعلام ثبتی و در صورت نیاز، کارشناسی محلی.
اشتباهاتی که پرونده را از دست میدهد
- تأخیر در طرح دعوا و از دست دادن مهلت قانونی تصرف
- اثبات نکردن تاریخ و کیفیت تصرف با مستندات قابل قبول
- انتخاب دعوای غلط: مثلاً طرح تصرف عدوانی در حالی که ریشه اختلاف، مالکیت است
- طرح دعوا پیش از مستندسازی تصرف پیشین
خلع ید؛ مسیر مالکیتمحور
در کنار این سه دعوا، دعوای خلع ید با اتکا به سند مالکیت رسمی مطرح میشود؛ مبنای آن مالکیت است نه تصرف، نتیجهاش استرداد پایدار ملک است و به دلیل بار اثباتی سنگینتر، پروندهسازی دقیقتری میخواهد.
انتخاب میان این دعاوی — یا ترکیب آنها — تصمیم حقوقی است که باید با بررسی اسناد و وضعیت متصرف گرفته شود؛ درست همان کاری که در جلسه مشاوره اولیه انجام میشود.
